Nguyễn Công Mỹ, Tổng giám đốc đầu tiên của Nha bình dân học vụ
Cập nhật lúc09:58, Chủ Nhật, 12/07/2015 (GMT+7)

Nguyễn Công Mỹ (1909-1949) sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Ông là em ruột  nhà văn hiện thực phê phán nổi tiếng Nguyễn Công Hoan, là anh ruột các đồng chí Nguyễn Công Miều (Lê Văn Lương), nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban tổ chức Trung ương và Nguyễn Công Bồng, nguyên Phó tổng giám đốc Nha Công an. Bản thân ông tích cực tham gia hoạt động cách mạng từ thời kỳ bí mật cho đến khi hy sinh năm 1949.

 

Nhà giáo đức độ, tài năng, ham hoạt động cách mạng
 
Nguyễn Công Mỹ người làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang (tỉnh Hưng Yên), xuất thân trong một gia đình nhà nho. Từ nhỏ, anh em ông đều được gia đình chăm lo dạy dỗ, cho ăn học, mặc dù nhà nghèo. Xuân Cầu là làng có truyền thống văn hiến, có nhiều người đến làm ăn sinh sống ở Hải Phòng, tập trung khá đông ở khu chợ Con. Gia đình Nguyễn Công Mỹ cũng vậy, em ông là Nguyễn Công Bồng, đảng viên, dạy ở trường Tổng sư Đại Lộc, trường Tiểu Bàng (Kiến Thụy) từ 1937-1943. Cháu ông là Nguyễn Tài Khoái (Tĩnh) tham gia Thành uỷ Hải Phòng sau Cách mạng Tháng Tám thành công. 
 
Học ở Hải Phòng, năm 1925, Nguyễn Công Mỹ tham gia biểu tình đòi thực dân Pháp thả nhà chí sĩ Phan Bội Châu. Năm 1930, đang học năm thứ tư trường Sư phạm Hà Nội, ông bị đuổi học vì tham gia hoạt động cách mạng. Sau đó ông về dạy tư ở nội thành Hải Phòng và tiếp tục hoạt động. Là nhà giáo đức độ, tài năng, ông có uy tín, ảnh hưởng rộng.
 
Thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), Nguyễn Công Mỹ được Đảng phân công hoạt động công khai, ông cùng các thầy giáo Nguyễn Hữu Tảo, Lê Xuân Phùng cộng tác với Vũ Quí tổ chức Hướng đạo sinh Hải Phòng, hướng phong trào này đi vào con đường hoạt động yêu nước. Theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi, theo chủ trương của Đảng, Nguyễn Công Mỹ hoạt động công khai trong hội Ánh Sáng và thay Bùi Vũ Trụ làm trưởng ban Uỷ ban chống nạn thất học. Khi bầu cử hội đồng thành phố, tổ chức Đảng chọn Nguyễn Công Mỹ ra tranh cử với đốc tờ Đệ, nhưng do chính quyền thực dân Pháp tổ chức bầu cử gian lận nên đốc tờ Đệ thắng. Ngày công bố kết quả bầu cử, thanh niên, công nhân đã công kênh rước Nguyễn Công Mỹ trước quảng trường toà Đốc lý, hô vang khẩu hiệu đòi tự do dân chủ.
 
Tháng 5-1938, Hội Truyền bá quốc ngữ thành lập, cơ sở của hội ở Hải Phòng - Kiến An lần lượt ra đời và là những nơi có phong trào mạnh của Bắc Kỳ lúc ấy. Nguyễn Công Mỹ đảm nhiệm công tác trưởng ban cổ động Hội truyền bá quốc ngữ.
 
Tổng giám đốc Nha bình dân học vụ
 
Cánh mạng Tháng Tám thành công, Nguyễn Công Mỹ giữ chức Uỷ viên tư pháp trong UBND cách mạng thành phố. Ngày 8-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập Nha Bình dân học vụ. Nguyên là trưởng ban Uỷ ban chống nạn thất học của Thành uỷ Hải Phòng, Nguyễn Công Mỹ được bổ nhiệm chức Tổng giám đốc Nha. Lúc đó, nhiệm vụ chống nạn thất học là một trong ba quốc sách hàng đầu của nhà nước cách mạng non trẻ và được Bác Hồ đặc biệt quan tâm. Vừa nhận nhiệm vụ, ông bắt tay chuẩn bị xây dựng bộ máy, chương trình, nội dung, sách giáo khoa, nguồn giáo viên, học viên...
 
Ngày 17-9-1945, ông chủ trì hội nghị cán bộ toàn Nha để bàn và thông qua kế hoạch. Với kinh nghiệm hoạt động chống thất học và vận động thanh niên ở Hải Phòng thời kỳ bí mật, Nguyễn Công Mỹ cùng đồng sự dựa vào chính quyền các cấp hoạt động tích cực. Chỉ một năm sau, cả nước có 2.520.678 học viên, 95.665 giáo viên, 74.957 lớp học, nhân dân, giáo viên, học viên tự nguyện tự giác tham gia phong trào xóa mù chữ. Sau ngày kháng chiến toàn quốc, phong trào diệt dốt vẫn duy trì phát triển khắp nước,  không chỉ ở vùng tự do, vùng du kích mà cả nhiều nơi trong vùng địch tạm chiếm.
 
Đến tháng 6-1950, cả nước có hơn 10 triệu người thoát nạn mù chữ, 10 tỉnh, 80 huyện, 1424 xã, 7248 thôn được công nhận thanh toán nạn mù chữ. Cũng năm này, Quốc hội họp kỳ 2 đánh giá:cũng như thành tích chống giặc ngoại xâm và thành tích chống giặc đói, thành tích chống giặc dốt rất vĩ đại... Thành tích trên có phần đóng góp to lớn của người Tổng giám đốc đầu tiên của Nha bình dân học vụ, nhà giáo cách mạng Nguyễn Công Mỹ, mặc dù ngày 6-1-1949 ông hy sinh trên đường công tác.
 
 Trong bài viết “Nguyễn Công Mỹ - một góc khuất trên bản đồ văn học Việt Nam”, anh Nguyễn Huy Thắng, con trai nhà văn Nguyễn Huy Tưởng viết: “Bạn đọc hồi ký, nhật ký của các nhà văn Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng... giai đoạn tiền khởi nghĩa và đầu kháng chiến chống Pháp, hẳn không chỉ một lần thấy có nhắc đến hai cái tên: Nguyễn Công Mỹ và “Gió tây”. “Gió tây” là tên một bản thảo tiểu thuyết giờ đã trở thành ẩn số, vì đã bị thất lạc trước khi được in ra. Tất cả những gì người ta biết về nó thì đó là một tác phẩm của Nguyễn Công Mỹ, viết theo lối hiện thực tả chân mà những ai từng được đọc, trong đó có cha tôi, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng - đều rất thích...Bằng vào những gì được biết về ông thông qua nhật ký của cha mình và những tư liệu thu thập được, tôi thiết nghĩ ông cần phải được tìm hiểu kỹ càng hơn, không chỉ như một nhân vật lịch sử mà trước hết như một nhân cách lớn của một người làm công tác giáo dục-khuyến học nước nhà...”.
 
Đông Hải tổng hợp
.