Nỗi niềm các nghệ nhân rối cạn Bảo Hà
Cập nhật lúc09:44, Thứ Hai, 30/09/2013 (GMT+7)

Đoàn múa Rối cạn Bảo Hà (huyện Vĩnh Bảo) có tên trong danh sách Liên hiệp hội múa Rối UNIMA Việt Nam - Thụy Điển, nhưng hiện đoàn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Với mong muốn lưu giữ vốn văn hóa cổ truyền độc đáo của cha ông, các thành viên trong đoàn nỗ lực rất nhiều.

Vang bóng một thời 

Theo lời kể của ông Nguyễn Văn Tươm, người chuyên làm con rối ở làng Bảo Hà (huyện Vĩnh Bảo), nghệ thuật múa rối cạn ở đây ra đời vào khoảng cuối thế kỷ 18, cùng với nghề tạc tượng. Các bậc thợ tài ba với bàn tay khéo léo và trí tưởng tượng phong phú đã thổi hồn vào những mẩu gỗ, tạo thành những con rối xinh xắn. Và những con rối này “tung hoành” tạo ra những sóng gió, vui buồn của cuộc đời trên sân khấu truyền vào lòng những cư dân vùng lúa nước thuần nông nơi đây những xúc cảm, nhận thức về cuộc sống cõi nhân gian.

Vượt qua bao biến cố lịch sử chiến tranh, rối cạn Bảo Hà vẫn giữ nguyên cái hồn cốt cũ, mộc mạc, giản dị. Những đặc điểm này dễ nhận thấy, nó thể hiện ngay ở cách làm các con rối không cầu kỳ bóng nhoáng như ở một số đoàn nghệ thuật. Các tích tuồng hầu hết là các tích cổ, lời thoại, lời ca chứa nhiều ngôn ngữ cổ, thậm chí cả chất giọng của nghệ sĩ cũng mang tính quê.

Những ngày hội ở địa phương không thể thiếu màn trình diễn của đoàn rối cạn Bảo Hà. Các tích chèo như “Đôi ngọc lưu ly”, “Trương Viên”, “Quan âm Thị Kính”, “Múa tứ linh”, “Thạch Sanh”… luôn được nhân dân hào hứng đón xem, nhất là khán giả nhí. Trên thực tế múa rối cạn Bảo Hà không chỉ tồn tại ở địa phương, mà có nhiều chương trình lưu diễn, thậm chí tham gia nhiều giải thi thành công. Đoàn từng lưu diễn ở nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước như: Hải Dương, Thái Bình, Ninh Bình…, tham gia nhiều hội diễn toàn quốc và đoạt nhiều giải cao. Vở “Đôi ngọc lưu ly” đoạt 2 Huy chương Vàng, 3 Huy chương Bạc tại Hội diễn toàn quốc năm 1994. Trong dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, đoàn dựng vở “Lý Thái Tổ dời đô” được giới chuyên môn đánh giá cao.

Các nghệ nhân phường múa rối cạn Bảo Hà chuẩn bị biểu diễn tại trường học.
Các nghệ nhân phường múa rối cạn Bảo Hà chuẩn bị biểu diễn tại trường học.

Mong có lực lượng kế cận

Vào các ngày lễ, tết, kỷ niệm…, thỉnh thoảng đoàn được các cơ quan, đơn vị trường học tại địa phương thuê biểu diễn. Hành trang của đoàn là sân khấu tuyềnh toàng, vài lớp mành rèm treo trên 1 giá sắt làm sẵn, 1- 2 chiếc hòm đồ đựng kìm, búa dụng cụ và những con rối. Một buổi diễn, mỗi thành viên được bồi dưỡng 50-70 nghìn đồng. Và ngay cả các buổi biểu diễn với quy mô lớn cấp trường học, các nghệ nhân cũng chỉ được trả thù lao 2 triệu đồng cho 1 giờ diễn. Cả đoàn có tới 15 người, tự dàn dựng sân khấu và thay nhau kiêm nhạc công, ca sĩ, dẫn chuyện và trực tiếp điều khiển rối… Chính vì lẽ đó mà sức tái sản xuất của đoàn, sự sáng tạo hơn nữa chưa được chú trọng. Đặc biệt những con rối còn mộc mạc và nhỏ hơn so với sân khấu về kích cỡ làm khán giả khó quan sát. Cảnh diễn trên sân khấu thuần túy theo mặt phẳng dẹt và thường xuất hiện chỉ 2-3 nhân vật, mặt khác gia công ánh sáng, khói lửa kém cũng làm giảm hứng thú đối với người xem. Một số trang phục, đạo cụ chưa được chau chuốt kỹ thuật…

Nghệ nhân Bùi Văn Ngát, Trưởng phường múa Rối cạn Bảo Hà cho biết: Dù có cố gắng mấy nhưng phường vẫn khó có thể tổ chức biểu diễn thường xuyên và nâng cấp sân khấu, con rối, mua vở mới …. Nhiều nghệ nhân của đoàn còn canh cánh nỗi trăn trở khi không có lực lượng kế cận cho bộ môn nghệ thuật độc đáo này. Nghệ nhân Bùi Văn Ngát chia sẻ thêm, đã sống đến cái tuổi răng long tóc bạc rồi, tôi chẳng có mong muốn nào hơn là sẽ có lực lượng kế cận để nghề múa rối cạn Bảo Hà không bị mất đi.

Những mong mỏi chính đáng ấy, liệu có trở thành hiện thực hay không, bản thân đoàn rối cạn Bảo Hà không thể trả lời. Hiện tại họ sống và diễn với cái tâm, lòng yêu nghề, yêu nghệ thuật và khát vọng muốn lưu truyền chút tinh hoa nghệ thuật của cha ông cho con cháu. Câu trả lời nằm ở cơ chế chính sách, chủ trương về lưu tồn và khôi phục văn hóa truyền thống với bản sắc Việt.

Bài và ảnh: Thảo Anh