Ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ Lâm thời đọc Tuyên ngôn độc lập tại Thủ đô Hà Nội, đài, báo trong, ngoài nước đưa tin đậm và in ảnh Người. Gia đình, họ hàng, bầu bạn, dân làng Sen, làng Chùa xôn xao bàn tán vì gia đình, ông già bà cả trạc tuổi Bác Hồ đều thấy khá giống, dù thời gian Bác xa quê đã 30 năm, trải qua bao gian nan nguy hiểm lại vừa qua một trận ốm thập tử nhất sinh. Đặc biệt là đôi mắt sáng. Riêng bà Nguyễn Thị Thanh, một chiến sĩ yêu nước từng bị Pháp bắt tù, thì khẳng định. Chỉ có điều dân làng, họ hàng chỉ biết Bác có tên Nguyễn Sinh Cung và Nguyễn Ái Quốc, nhà cách mạng lừng danh. Nhưng O Thanh – tên gọi thân mật phụ nữ không lập gia đình- quyết ra Hà Nội tìm hiểu. O mang theo vài món quà quê bình thường của xứ Nghệ, gia đình O thường dùng là một đôi vịt. Đến Hà Nội, O đến nhà giáo sư Đặng Thai Mai, con trai chí sĩ yêu nước Phó bảng Đặng Nguyên Cẩn, bạn đồng hương xứ Nghệ, người đồng ý chí của Phó bảng Nguyễn Sinh Huy (Sắc)- thân phụ Bác Hồ. O Thanh còn là bạn thân O Quỳnh Anh, con gái cụ Đốc học Đặng Nguyên Cẩn, cũng là một chiến sĩ yêu nước, không lập gia đình, dành hết tâm sức giúp em là Đặng Thúc Hứa lập trại Bạn Thầm ở Thái Lan để làm căn cứ chống Pháp. Được giáo sư Đặng Thai Mai cho biết Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là Nguyễn Ái Quốc và thu xếp để hai chị em gặp nhau. Vì việc nước bộn bề, lại muốn giữ bí mật do tình thế cách mạng lúc ấy, O Thanh nghỉ ngơi ở nhà giáo sư Đặng ít ngày rồi về quê.

Làng sen quê Bác.

Khi từ biệt em, O Thanh nắm chặt tay Hồ Chủ tịch nói:

Em rất bận, chị không nói nhiều, mong em nhớ kỹ câu này:

Quốc chính yếu tâm thuật,

Quan thanh dân tự an.

Dịch nghĩa:

Chính trị của đất nước điều quan trọng nhất là tâm phải theo đúng đường lối thân dân, đoàn kết.

Quan chức thanh liêm dân tự yên vui, ủng hộ chính thể.

Bác cảm động trả lời:

Thưa chị, em nhớ, em nhớ lời chị dặn. Cho em gửi lời thăm anh Khơm (Nguyễn Sinh Khiêm), bà con họ hàng, làng xóm. Có dịp em về thăm quê.

Lời dặn chí lý của chị gái Hồ Chủ tịch cần nghiên cứu. Ta biết gia đình nội ngoại, quê hương xứ Nghệ vốn nổi tiếng học hành, nổi tiếng nghĩa khí. Anh chị em Bác đều theo học đạo Thánh, Hiền từ tuổi ấu thơ. Lời dặn trên bắt nguồn từ Khổng Giáo.

Chữ “Thuật Thánh” O Thanh nhắc đến, có lẽ là học thuyết của Tử Trương, một cao đệ của Khổng Tử, có đạo hiệu Thuật Thánh. Ông học rộng, ham hỏi, tính phóng khoáng, không câu nệ, thích làm việc khó... Ông rất khoáng đạt trong giao du. Ông cho rằng “Người quân tử tôn trọng bậc hiền đức, mà bao dung kẻ tầm thường; khuyến khích người tài giỏi mà thương xót kẻ bất tài” (Quân tử tôn hiền nhi dung chúng, thiện nhi căng bất năng). Khác hẳn quan điểm của bạn đồng môn Tử Hạ “Đối với người tốt, mình nên làm bạn; đối với người không tốt, mình nên cự tuyệt” (Thiện giả dữ chi; kỳ bất khả giả, cự chi).

Có lẽ, chị em Bác thấy tình  thế nước nhà lúc ấy đòi hỏi phải có chính sách đại đoàn kết toàn dân, không hẹp hòi, thành kiến, dùng người như dùng gỗ. Cây thẳng dùng vào việc thẳng, cây cong dùng vào việc cong.

Còn ý thứ hai quan hay cán bộ giữ được liêm khiết thì dân yên. Ngày xưa, khi tuyển chọn quan lại hội tụ ba tiêu chuẩn: thanh, thận, cần. Thanh liêm là tiêu chuẩn quan trọng nhất, rồi đến cẩn thận, thứ nữa là chăm chỉ, cần mẫn việc công. Ba tiêu chuẩn trên là điều kiện cần, phải có một tiêu chuẩn nữa mới đủ. Đó là trình độ, năng lực xứng chức. Khi được tuyển dụng, quan chức phải học hành, đậu đạt có trình độ xứng chức. Ít nhất phải có bằng Hương Cống (Cử nhân) trở lên.

Toàn Đảng, toàn dân đang tiếp tục đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; đồng thời học tập, quán triệt Nghị quyết TƯ 4 (khóa 11) “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”. Trong đó vấn đề phòng, chống tham nhũng và lãng phí là một nội dung quan trọng, nhạy cảm thì lời O Thanh dặn Hồ Chủ tịch thật đáng suy ngẫm.

Ngô Đăng Lợi

(Hội Sử học Hải Phòng)